Fęrsluflokkur: Stjórnmįl og samfélag

Ašgeršir gegn hękkandi hitastigi į jöršinni gętu spornaš viš ašgeršarleysi vešur- og umhverfisfręšinga

Jį žaš kemur alltaf jafn mikiš į óvart žegar skriffinnar į vegum einhvers skriffinskuapparatsins skrifa skżrslu sem męlir meš frekari fjįrmögnun umręddrar skriffinsku. Žaš veršur aušvitaš aš fylgja aš heimsendir sé ķ nįnd ef ekkert veršur višhafst.

Fķn grein um mįlefniš frį hinni hlišinni hér: http://www.holoscience.com/news.php?article=8gfbewe7

Svo bendir żmislegt til žess aš hitastig į Mars fari hękkandi. Žaš er lķklega śt af öllum verksmišjunum og bķlunum žar. http://news.nationalgeographic.com/news/2007/02/070228-mars-warming.html

Žaš besta er nešst ķ fréttinni žar sem sagt er aš mešalhitastig gęti hlżnaš um 1,1 til 6,4 grįšur į nęstu 93 įrum. Žaš blikka hér višvörunarljós:

1. Žetta eru grķšarleg skekkjumörk. Gęti ekki alveg eins fariš aš žaš kólnaši fyrst skekkjan er svona rosaleg? Ég meina žaš, žetta er vešriš. Hvaš žykjast menn getaš spįš um vešriš heila öld fram ķ tķmann?

2. 93 įr eru langur tķmi. Fyrir hundraš įrum sķšan voru į bilinu 1,1 til 6,4 bķlar į Ķslandi. Hśs um gjörvalla Evrópu voru kola- og olķukynt. Hver veit hvernig tękninni į eftir aš fleygja įfram į nęstu 100 įrum?


mbl.is Ašgeršir gegn hękkandi hitastigi į jöršinni gętu spornaš viš hamförum
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

En hvaš žaš var leišinlegt

Jahérna. Žaš koma vķst ekkert nema slęmar fréttir af Kastró um žessar mundir. Fyrst lęrir mašur aš hann sé veikur og jafnvel daušvona, og voru aušvitaš afar vondar fréttir aš žetta fól vęri aš drepast af nįttśrulegum orsökum, og vonbrigši aš enginn hafi tekiš žaš aš sér enn aš lóa žessu ómenni.

Svo fréttir mašur aš hann sé į batavegi. "Į ekki slęmu fréttunum aš linna?" hugsar mašur žį meš sér.

Og nś er von į karlskrķmslinu aftur til "starfa". Öllu mį nś nafn gefa.

Žaš kannski huggar mann ašeins aš Kastró žarf aš žola žaš aš vera meš sjįlfum sér žangaš til hann loksins hrekkur upp af.

 


mbl.is Morales segir aš Castró komi aftur til starfa fljótlega
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Samkeppnislög: Bann viš višskiptum

Uppruni samkeppnislaga

Samkvęmt spįmönnum félagshyggjunnar kemur frjįls og óheftur markašur óumflżjanlega til meš aš enda ķ stofnun eins risafyrirtękis sem sķšan örfį fślmenni nota til aš stjórna öllum žįttum samfélagsins meš grįšugri jįrnklónni mešan almenningur sveltur ķ hel. Žetta er vissulega ófögur tilhugsun, en į frjįlsum markaši engu lķklegri til aš verša aš veruleika en kaffisżnir spįkerlinga ķ Vesturbęnum eša heimsendaskyggni sjįenda.

En žó, til aš berjast viš žessa grżlu hafa leppalśšar og donkķkótar stjórnmįlanna séš žaš sem naušsyn ķ gegnum tķšina aš setja lög og reglur, svokölluš samkeppnislög, sem eiga aš koma ķ veg fyrir innrįs umręddra vindmyllna. Žau lög eiga samkvęmt kenningunni aš stušla aš samkeppni og vernda hana.


Blįkaldur raunveruleikinn

Sś er hin meinta tilętlun, en eins og meš allt sem byggt er į tómri ķmyndun veršur reynslan önnur. Samkeppnislög eru gķfurlegt óréttlęti. Eins og viš munum sjį eru samkeppnislög oft skjöldur gegn samkeppni handa ósamkeppnishęfum fyrirtękjum, sem kemur sér best fyrir žau sem mönnuš eru letingjum og fślmennum.

Hvaš žżšir žaš raunverulega žegar menn segjast vilja vernda samkeppni sem slķka? Žaš žżšir aš keppa keppninnar vegna, ekki aš keppa til aš vinna. Žeir sem višskiptavinirnir veršlauna hvaš mest eru höggnir nišur, og žeim sem eru aš tapa ķ keppninni er hjįlpaš į fętur į kostnaš hinna. Žś mįtt geta žrisvar hver į endanum greišir žann kostnaš ķ formi hęrra veršlags. Hiš raunverulega verksviš samkeppnislaga er žvķ aš refsa fyrirtękjum og višskiptavinum žeirra fyrir aš vegna vel, og hygla žeim sem illa gengur. Aš gera betur en ašrir viš višskiptavini sķna er oršiš refsivert athęfi og žeir sem ekkert nżtt eša betra hafa aš bjóša žurfa engar įhyggjur aš hafa. Žeim veršur reddaš fyrir horn af rķkinu hvort eš er, ķ nafni žess aš halda uppi samkeppni.

Hérna liggur hjarta jafnašarstefnunnar. Jafnašarmenn lįta ekki stašar numiš viš aš ašstoša bįgstadda į kostnaš hinna efnameiri. Ķ sįl jafnašarmannsins liggur óbeit į žvķ aš sumir séu öšruvķsi en ašrir og gangi žvķ betur, hvort sem žaš er ķ višskiptum, ķžróttum, nįmi eša öšru. Slķk einstaklingsbundin velmegun stangast į viš "félagslegt réttlęti", sem viš daušlegir menn ķ daglegu tali köllum öfund.

Į hinni hliš žess sama tenings hinnar meintu samkeppnisskyldu er bann viš samrįši og samruna. Žaš er aš sama skapi ętlaš til aš halda uppi samkeppni samkeppninnar vegna. En žaš hlżtur aš vera deginum ljósara aš žannig samkeppni er bara plat, og lög sem žessi tortķma samkeppni frekar en aš halda henni viš. Žaš aš viš žykjumst aš žaš séu forsendur fyrir samkeppni, og žykjumst aš hśn eigi sér staš, žżšir alls ekki aš svo sé.


Reynslan hingaš til

Nś er komin žónokkur reynsla af bęši tķmum žegar samkeppnislög eru viš lżši og žegar žau eru žaš ekki. Žaš ętti žvķ aš vera talsvert ljóst hvort žau hafi haft tilętluš įhrif og hvort, ķ baksżn, hafi veriš nokkur žörf fyrir žau į annaš borš.

Žar sem viš sjįum heilbrigša samkeppni hafa samkeppnislög yfirleitt ekki komiš viš sögu. Žvert į móti hafa lögin oft öfug įhrif og styrkja stöšu žeirra sem minnst nenna žvķ aš leggja į sig nżbreytni. Žaš er einnig letjandi aš mega bśast viš refsingum ef manni gengur of vel. Žar sem lögin hafa veriš hvaš mest misnotuš, t.d. ķ sölu trygginga og eldsneytis sjįum viš lķtiš um samkeppni. Og žeim mun minni samkeppni sem viš sjįum fįum viš fleiri reglugeršir. Róšurinn veršur žį žeim mun žyngri ķ reglugeršafrumskóginum og viš sjįum enn minni samkeppni en įšur. Žvķ mį ķ žeim geirum višskipta žar sem lögin eru hvaš mest misnotuš oftast nęr finna fyrirtęki sem minna į steinsofandi bergrisa. Sofandi vegna žess aš, žökk sé samkeppnislögum, eru žeir blessunarlega verndašir gegn samkeppni. Įstandiš minnir žį einna helst į unglingavinnuna, žar sem ašalatrišiš er ekki aš vinna heldur bara aš vera meš.

Žaš er ekki aš sjį aš žaš hafi heldur veriš nein žörf fyrir samkeppnislög ķ gegnum tķšina. Tķminn fyrir og eftir setningu slķkra laga er fullur af dęmum um smįfyrirtęki sem hafa tekist į viš tröllaukna forrennara sķna meš ekkert nema hugvitiš aš vopni og aldrei skķrskotaš ķ samkeppnislög. Žar mį nefna hvernig Vķfilfell skįkaši Ölgeršinni į sķnum tķma, hvernig nokkrir pervisnir gleraugnaglįmar tókust į viš risann IBM og eru nś aušugustu menn ķ heimi, og jafnvel hvernig bleikur sparigrķs sem fyrst var į skilti lķtillar bśšar viš Skśtuvog er nś oršinn skjaldarvęttur samsteypu sem keppir į heimsvķsu.

Eins og sżndi sig sķšan fyrir Hęstarétti žann 15. mars 2007, žį er ķ ofanįlag įkaflega erfitt aš framfylgja samkeppnislögum. Slķk lög eru ķ ešli sķnu illa tślkanleg, tvķręš og ósamręm stjórnarskrį, mannréttindum, og sjįlfum sér.


Einokun er eingöngu į fęri rķkisins


Žaš viršast flestir vera sammįla um aš einokun sé ekki eftirsóknarvert įstand. Žeir sem styšja samkeppnislög af einhverju tagi eru fyrstir manna aš stašfesta žį skošun. Žaš er žvķ merkilegt aš sį sami hópur manna er yfirleitt fylgjandi einokunarverslun rķkisins meš eitt og annaš.

Ef mįliš er athugaš til hlķtar, žį komumst viš aš žvķ aš žau einokunarfyrirtęki sem viš sjįum ķ dag eru, eša hafa veriš, rķkisrekin eša meš lögbundiš einkaleyfi fyrir rekstri frį rķkinu. Slķk rķkiseinokun er ill. Fyrirtęki sem hafa komiš sjįlfum sér af eigin rammleik ķ markašsrįšandi stöšu žurfa aš selja višskiptavinum sķnum vöru og žjónustu sem žeir žurfa, į betri kjörum en višskiptavinirnir geta fengiš annarsstašar, og žurfa aš halda kostnaši ķ lįgmarki til aš geta haft eitthvaš upp śr krafsinu. Rķkisfyrirtęki žurfa ekkert slķkt aš gera. Žaš eru einfaldlega sett lög sem banna mönnum aš fęra višskipti sķn annaš. Žetta er žó oft gert óbeint meš žvķ aš innheimta skatt eša "afnotagjald".

Einhverjir hentu žvķ fram um įriš aš žaš vęri oršiš einręši žegar sömu menn sętu ķ sömu stjórnarstöšum ķ įkvešinn fjölda įra. Žaš gleymist žar aš stjórnum er hér steypt af stóli fjórša hvert įr. Aš sama skapi misnefna menn žaš oft einokun žar sem eitt fyrirtęki ķ einhverjum geira er margfalt vinsęlla en öll hin til samans. En žaš ber aš athuga aš sś staša viškomandi fyrirtękis er borin undir višskiptavini žess, ekki fjórša hvert įr, heldur į hverjum einasta degi.

Sś kvķsl af einokun sem į sér staš žegar rķkiš śthlutar įkvešinni tegund rekstrarleyfa, svoköllušum einkaleyfum eša sérleyfum, ęxlast žannig aš rķki eša bęjarfélag įkvešur aš žaš skuli vera svo og svo margir ašilar ķ įkvešnum rekstri į įkvešnu svęši. Sem dęmi mį nefna fólksflutninga og veitingarekstur. Žeir sem hafa žegar haslaš sér völl į markašnum eru žannig ķ žeirri stöšu aš geta kallaš til lögreglu ef einhver vogar sér ķ samkeppni viš žį, žvķ žeir eru meš lögbundiš einkaleyfi fyrir rekstri. Slķkt bżšur einnig upp į spillingu, žvķ žaš er ekki markašurinn sem įkvešur hver skuli standa ķ rekstri heldur örfįir menn sem sitja ķ nefnd sem gjarnan eru falir eša fręndur. Einkaleyfum sem žessum hefur veriš śthlutaš til ótrślegustu starfsemi, allt frį pylsuvögnum og skóbursturum til mjólkurframleišslu og mišlęgs gagnagrunns į heilbrigšissviši. Allra versta tegund slķks er sś žar sem rķkiš beinlķnis rekur og fjįrmagnar fyrirtęki. Žį er oft, en ekki alltaf, haršbannaš aš einstaklingar og einkafyrirtęki veiti sömu žjónustu. Žeir sem hafa įhyggjur af žvķ aš "völdin fęrist į hendur fįrra" ęttu aš lķta fyrst og fremst ķ žessa įtt.

Žaš er žvķ meš einokun eins og annaš sem mönnum er illa viš aš vandamįlin verša ekki leyst meš žvķ aš banna žau. Žvert į móti eru žaš bönnin sem eru rót vandans til aš byrja meš.


Samkeppnin sjįlf er veršlaus


Žaš er ekki samkeppnin sjįlf sem ber aš vernda meš öllum rįšum, heldur geta manna til aš beita hugviti sķnu. Sköpunarkraftur mannshugans er žaš sem ber mannkyn fram į veginn, og žvķ ber okkur aš tryggja hverjum manni athafnafrelsi til aš beisla hugvit sitt.

Afnemum samkeppnislög hiš snarasta, og gefum fólkinu ķ landinu frjįlsan tauminn aš keppast viš aš gera betur og betur, ķ stašinn fyrir aš keppast bara viš aš keppast.


Skżr skilaboš til žjófa

Žaš segir įkvešna sögu aš fréttin talar um žrjį 19 įra gamla "pilta". Žegar menn eru oršnir 19 įra, žį eru žeir ekki lengur piltar gagnvart lögum. Ętli žaš sé ekki meš žvķ hugarfari sem Hérašsdómur vinnur ķ žessu mįli, aš žetta séu bara strįkar, og strįkar geri svonalagaš. Tveir "piltanna" fį enga refsingu, ekki einu sinni skilorš. Og sį sem var žegar į skilorši, fęr hann aš afplįna fyrri dóminn aš minnsta kosti? Nei, hann fęr meira skilorš. Žaš aušvitaš sżnir hvaš skiloršsbundnir dómar vega žungt  į Noršurlandi vestra.

Žaš hefši veriš algjört lįgmark aš sekta ręningjana, eša lįta žį tķna rusl ķ nokkra daga. Menn fį refsingar į Noršurlandi vestra fyrir aš aka į 100 km hraša į beinum og greišum vegum austan Varmahlķšar, eša fyrir aš aka įn bķlbeltis. En hvaš fį menn fyrir aš brjótast inn og ręna žvķ sem ašrir hafa unniš höršum höndum fyrir? Stķft augnarįš?

Hér eru hin skżru skilaboš Hérašsdóms Noršurlands vestra til innbrotsžjófa: lįtiš greipar sópa.

 


mbl.is Žrķr ungir menn fundnir sekir um žjófnaš
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband